Jak zapobiegać chorobom fizjologicznym wywołanym niedostatkiem wapnia?
Dodano: 28.06.2021, 00:00
Niedostatek wapnia powoduje choroby fizjologiczne, do których zaliczamy głównie tipburn i suchą zgniliznę wierzchołków owoców. Jak im zapobiegać?
Niedostatek wapnia powoduje choroby fizjologiczne, do których zaliczamy głównie tipburn i suchą zgniliznę wierzchołków owoców. Jak im zapobiegać?
Niedostateczne odżywienie roślin wapniem powoduje zamieranie brzegów liści u kapust i sałat – tipburn, którego charakterystycznym objawem jest brązowienie brzegów liści. Na owocach pomidora i papryki skutkiem niedoboru wapnia jest sucha zgnilizna wierzchołków owoców. U innych gatunków np. kalafiora, brokułu, selera powstają suche zgnilizny, objawiające się brązowieniem tkanki i ich zamieraniem. Zgrubienia rzodkiewki mają śluzowatą skórkę i ciemniejący miąższ, a liście sercowe selera zamierają. Zmniejsza się także odporność roślin na choroby grzybowe oraz pogarsza zdolność przechowalnicza.
Wapń między komórkami
Bezpośrednią przyczyną zaburzenia jest nieprawidłowy rozwój blaszek środkowych łączących komórki. Blaszka środkowa jest „zaprawą”, zbudowaną z cukrów i pektyn, których wiązania chemiczne są wysycane jonami wapnia. Jeżeli blaszki środkowe nie są wystarczająco mocno nimi wysycone, dochodzi do zaburzenia.
Podczas wzrostu liści i owoców tkanki ulegają rozerwaniu, a utlenione cukry nadają im brązowy kolor. Rośliny nieprawidłowo się rozwijają i nieestetycznie wyglądają, co obniża ich wartość handlową. Często nie dorastają do właściwych rozmiarów, ponieważ brak wapnia ogranicza również rozwój systemu korzeniowego. Główki kapusty nie nadają się do przechowywania, ponieważ na zamarłych tkankach rozwijają się grzyby, powodujące gnicie. Tipburn bardzo często występuje na najmłodszych liściach wewnątrz główek, dlatego objawów nie widać. Ma to miejsce podczas uprawy na jesienny zbiór, a właśnie taka kapusta jest przeznaczana do przechowywania.
Przyczyny zaburzenia
* Utrudnione pobieranie.
Główną przyczyną nie jest niedobór wapnia w glebie, ale problemy z pobieraniem i transportem jonów Ca+2 w roślinie. Przykładowo potrzeby pokarmowe kapusty pekińskiej szacowane są na 1 kg Ca na 1 tonę główek. Nawet przy bardzo wysokim plonie, często przekraczającym 100 t/ha, potrzeby pokarmowe kapusty względem tego składnika wynoszą 100 kg Ca. Taka ilość wapnia odpowiada 50 mg Ca/dm3 w 20-cm warstwie ornej. Praktycznie w każdej glebie znajdziemy więcej, zazwyczaj kilkaset miligramów Ca w litrze gleby. Wysoka koncentracja, przekraczająca 1000 mg, jest konsekwencją odkwaszania gleb, a wapń jako kation jest sorbowany wymiennie przez kompleks sorpcyjny.
* Transport jonów z gleby do liści.
Np. kapusta pekińska i sałata wykształcają dość słaby system korzeniowy i bardzo rozbudowaną część nadziemną. Dochodzi do dużej dysproporcji między systemem korzeniowym a liśćmi. Gdy części nadziemne rośliny intensywnie się rozwijają i transpirują, system korzeniowy nie jest w stanie pobrać odpowiedniej ilości wapnia i występują uszkodzenia brzegów najmłodszych liści. Ponadto jony wapnia są trwale wbudowywane i nie są przemieszczane z tkanek starszych do młodszych.
Kolejną przyczyną może być wysoka temperatura i towarzysząca jej mała wilgotność względna powietrza. Rośliny początkowo bardzo intensywnie transpirują, aby ochłodzić tkanki, a następnie po przekroczeniu maksimum termicznego zamykają aparaty szparkowe, aby nie dopuścić do nadmiernego spadku turgoru. Bardzo duża wilgotność powietrza ogranicza transpirację, a tym samym przewodzenie wapnia z korzeni do liści, ponieważ jony Ca są transportowane zgodnie z gradientem ciągu transpiracyjnego.
* Za dużo potasu i azotu.
Zbyt duża koncentracja kationów K+ i NH4+ oraz magnezu Mg+2 wywołuje antagonizm jonowy w stosunku do kationów Ca+2. Dlatego nawożenie powinno zawsze opierać się na wynikach analizy gleby. Tam, gdzie istnieje duże ryzyko zaburzenia w odżywianiu wapniem, jako źródło azotu należy wybierać nawozy azotowe, zawierające ten składnik w formie saletrzanej (NO3–), który dodatkowo stymuluje pobieranie wapnia. Jest to efekt synergii (korzystnego współdziałania). Pozytywnie na pobieranie i transport Ca w roślinie wpływa bor, którego dostępność jest mocno uzależniona od pH. Z tego powodu wiele nawozów do dokarmiania dolistnego ma w składzie bor. Odczyn gleby jest istotny, ponieważ w zbyt kwaśnej glebie, pomimo zawartości wapnia zaspokajającej potrzeby pokarmowe roślin, jest utrudnione jego pobieranie, spowodowane antagonizmem wodoru.
* Struktura gleby.
W warunkach deficytu powietrza funkcjonowanie systemu korzeniowego jest na tyle utrudnione, że następuje zmniejszenie pobierania wapnia.
* Czynniki genetyczne.
Najbardziej wrażliwe na niedobór wapnia są sałata masłowa i kapusta pekińska. Największy problem produkcji towarowej stanowi tipburn w uprawie kapusty pekińskiej, sporadycznie pojawia się u kapusty głowiastej białej i brukselskiej. W przypadku sałaty największe problemy występują w uprawach pod osłonami latem (za suche powietrze) oraz zimą (mało światła i ograniczona transpiracja z powodu dużej wilgotności i niskiej temperatury). Z tego powodu powinno się uprawiać odmiany, które wykazują jak najmniejszą wrażliwość na niedobór wapnia, zwłaszcza do produkcji w niekorzystnych warunkach.
Wapń dolistnie
Na rynku jest dużo nawozów mineralnych i organiczno-mineralnych, zawierających wapń rozpuszczalny w wodzie (tab. 1.). Ogrodnicy mają do dyspozycji zarówno jednoskładnikowe, tj. chlorek wapnia i azotan wapnia (zaliczany tradycyjnie do nawozów azotowych) lub wieloskładnikowe. Istotną ich zaletą jest zawartość dodatków zmniejszających np. napięcie powierzchniowe, dzięki czemu jony wapnia mogą być lepiej absorbowane przez liście i owoce niż z nawozów pojedynczych.
* Forma nawozu.
Podstawowe nawozy stosowane do dokarmiania wapniem, tj. chlorek wapnia i saletra wapniowa występują w formie stałej (krystaliczna tzw. płatki lub granulowana) lub roztworu. Koncentraty płynne są zazwyczaj wygodniejsze, ponieważ wystarczy je rozcieńczyć w wodzie. Formy stałe są również bardzo dobrze rozpuszczalne w wodzie. Kupując saletrę wapniową w formie stałej należy zwrócić uwagę na to, aby był to nawóz przeznaczony do rozpuszczania w wodzie (oznaczenie – krystaliczny lub do fertygacji), ponieważ produkowana jest również odmiana powlekana specjalną otoczką, wyłącznie do rozsiewania.
Wybierając chlorek wapnia należy pamiętać, aby był przeznaczony do nawożenia. Techniczny chlorek wapnia stosowany w wielu gałęziach przemysłu jest trochę tańszy, ale bardzo często zanieczyszczony metalami ciężkimi oraz ma zbyt wysokie pH, co dyskwalifikuje go jako nawóz. Istnieje realne ryzyko uszkodzenia roślin lub skażenia plonu.
Jeżeli uprawa odbywa się na zasobnym stanowisku, po dobrym przedplonie, nawożeniu organicznym wystarczający może być chlorek lub saletra wapniowa zawierająca dodatkowo azot. Na glebach o niższym od zalecanego pH powinno się zastosować nawóz zawierający dodatkowo bor, ponieważ ten mikroelement jest słabo pobierany z kwaśnych gleb, a ma duży wpływ na prawidłowe przemieszczanie wapnia w roślinie. W sytuacji, gdy uprawa prowadzona jest na lekkich glebach i słabszych stanowiskach, warto stosować nawozy, zawierające oprócz wapnia pozostałe składniki pokarmowe, zwłaszcza mikroelementy, ponieważ warzywa kapustne i sałata mają duże wymagania pokarmowe.
* Zawartość wapnia.
Planując zakup nawozu należy wziąć pod uwagę nie tylko cenę kg lub litra produktu, ale również procentową zawartość wapnia i pozostałych składników. Większość nawozów przedstawionych w tabeli 1. ma postać płynną. Nie trzeba ich rozpuszczać, łatwo je odmierzać. Pojemniki mają zazwyczaj podziałki. Są one zwykle trochę droższe (koszt pojemnika, niższe stężenie składników). W formie stałej można nabyć saletrę wapniową i chlorek wapnia. Należy również pamiętać, że są to sole bardzo higroskopijne i dlatego należy szczelnie zamykać worki, jeżeli nie zużyło się całej ilości nawozu jednorazowo.
* Roztwór i dawkowanie.
Zapobieganie i zwalczanie zaburzeń spowodowanych niedoborem wapnia odbywa się zazwyczaj w formie nawożenia dolistnego. Podczas przygotowania roztworów roboczych należy stosować ogólne zasady dotyczące opryskiwania. Nawozu nie wsypujemy do pustego zbiornika opryskiwacza. Powinien on być napełniony w 2/3 objętości wodą, następnie odmierzoną dawkę nawozu należy rozpuścić w niewielkiej ilości wody i wlać do zbiornika opryskiwacza z włączonym mieszadłem. Na koniec napełnić zbiornik wodą.
W przypadku sałaty, kapusty, kalafiorów, brokułów pierwsze zabiegi dolistne można rozpocząć, gdy rozsada się dobrze ukorzeni i rośliny zaczną intensywnie rosnąć. Nie powinno się zbytnio zwlekać z rozpoczęciem dokarmiania, ponieważ ważne jest dostarczenie jonów wapnia do liści sercowych. Zazwyczaj pierwszy zabieg wykonuje się od 4.–6. tygodnia po sadzeniu rozsady kapusty pekińskiej, a następne co 14–21 dni, kończąc na 1–2 tygodnie przed zbiorem. W uprawie pomidora i papryki opryskujemy owoce, gdy zaczną się zawiązywać.
Zasady nawożenia
Podczas zabiegu nawożenia dolistnego należy przestrzegać następujących zasad:
– oprysków nie wolno wykonywać podczas wysokiej temperatury i słonecznej pogody, grozi to oparzeniem roślin,
– najlepszym terminem do zabiegów są dni pochmurne lub późne popołudnia, ewentualnie należy to robić bardzo wcześnie rano,
– jeśli to możliwe, zabiegi wykonywać w warunkach dużej wilgotność powietrza, co opóźnia odparowanie wody z powierzchni liścia, a tym samym polepsza absorpcję wapnia przez tkanki,
– stosować dużą ilość cieczy roboczej na hektar (500–1000 l) tak, aby dokładnie pokryć nią całe liście i owoce,
– przestrzegać zalecanego stężenia roztworu nawozów, zazwyczaj 1–1,5% dla saletry wapniowej i 1,0% dla chlorku wapnia, dla młodszych roślin do 0,5–0,7%,
– dokarmianie można łączyć z niektórymi zabiegami ochrony po sprawdzeniu, że nie ma przeciwwskazań,
– opryski wykonywać dyszami drobnokroplistymi,
dr Piotr Chohura
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
Tab. 1. Asortyment nawozów do dolistnego dokarmiania wapniem
Niedostateczne odżywienie roślin wapniem powoduje zamieranie brzegów liści u kapust i sałat – tipburn, którego charakterystycznym objawem jest brązowienie brzegów liści. Na owocach pomidora i papryki skutkiem niedoboru wapnia jest sucha zgnilizna wierzchołków owoców. U innych gatunków np. kalafiora, brokułu, selera powstają suche zgnilizny, objawiające się brązowieniem tkanki i ich zamieraniem. Zgrubienia rzodkiewki mają śluzowatą skórkę i ciemniejący miąższ, a liście sercowe selera zamierają. Zmniejsza się także odporność roślin na choroby grzybowe oraz pogarsza zdolność przechowalnicza.
Wapń między komórkami
Bezpośrednią przyczyną zaburzenia jest nieprawidłowy rozwój blaszek środkowych łączących komórki. Blaszka środkowa jest „zaprawą”, zbudowaną z cukrów i pektyn, których wiązania chemiczne są wysycane jonami wapnia. Jeżeli blaszki środkowe nie są wystarczająco mocno nimi wysycone, dochodzi do zaburzenia.
Podczas wzrostu liści i owoców tkanki ulegają rozerwaniu, a utlenione cukry nadają im brązowy kolor. Rośliny nieprawidłowo się rozwijają i nieestetycznie wyglądają, co obniża ich wartość handlową. Często nie dorastają do właściwych rozmiarów, ponieważ brak wapnia ogranicza również rozwój systemu korzeniowego. Główki kapusty nie nadają się do przechowywania, ponieważ na zamarłych tkankach rozwijają się grzyby, powodujące gnicie. Tipburn bardzo często występuje na najmłodszych liściach wewnątrz główek, dlatego objawów nie widać. Ma to miejsce podczas uprawy na jesienny zbiór, a właśnie taka kapusta jest przeznaczana do przechowywania.
Przyczyny zaburzenia
* Utrudnione pobieranie.
Główną przyczyną nie jest niedobór wapnia w glebie, ale problemy z pobieraniem i transportem jonów Ca+2 w roślinie. Przykładowo potrzeby pokarmowe kapusty pekińskiej szacowane są na 1 kg Ca na 1 tonę główek. Nawet przy bardzo wysokim plonie, często przekraczającym 100 t/ha, potrzeby pokarmowe kapusty względem tego składnika wynoszą 100 kg Ca. Taka ilość wapnia odpowiada 50 mg Ca/dm3 w 20-cm warstwie ornej. Praktycznie w każdej glebie znajdziemy więcej, zazwyczaj kilkaset miligramów Ca w litrze gleby. Wysoka koncentracja, przekraczająca 1000 mg, jest konsekwencją odkwaszania gleb, a wapń jako kation jest sorbowany wymiennie przez kompleks sorpcyjny.
* Transport jonów z gleby do liści.
Np. kapusta pekińska i sałata wykształcają dość słaby system korzeniowy i bardzo rozbudowaną część nadziemną. Dochodzi do dużej dysproporcji między systemem korzeniowym a liśćmi. Gdy części nadziemne rośliny intensywnie się rozwijają i transpirują, system korzeniowy nie jest w stanie pobrać odpowiedniej ilości wapnia i występują uszkodzenia brzegów najmłodszych liści. Ponadto jony wapnia są trwale wbudowywane i nie są przemieszczane z tkanek starszych do młodszych.
Kolejną przyczyną może być wysoka temperatura i towarzysząca jej mała wilgotność względna powietrza. Rośliny początkowo bardzo intensywnie transpirują, aby ochłodzić tkanki, a następnie po przekroczeniu maksimum termicznego zamykają aparaty szparkowe, aby nie dopuścić do nadmiernego spadku turgoru. Bardzo duża wilgotność powietrza ogranicza transpirację, a tym samym przewodzenie wapnia z korzeni do liści, ponieważ jony Ca są transportowane zgodnie z gradientem ciągu transpiracyjnego.
* Za dużo potasu i azotu.
Zbyt duża koncentracja kationów K+ i NH4+ oraz magnezu Mg+2 wywołuje antagonizm jonowy w stosunku do kationów Ca+2. Dlatego nawożenie powinno zawsze opierać się na wynikach analizy gleby. Tam, gdzie istnieje duże ryzyko zaburzenia w odżywianiu wapniem, jako źródło azotu należy wybierać nawozy azotowe, zawierające ten składnik w formie saletrzanej (NO3–), który dodatkowo stymuluje pobieranie wapnia. Jest to efekt synergii (korzystnego współdziałania). Pozytywnie na pobieranie i transport Ca w roślinie wpływa bor, którego dostępność jest mocno uzależniona od pH. Z tego powodu wiele nawozów do dokarmiania dolistnego ma w składzie bor. Odczyn gleby jest istotny, ponieważ w zbyt kwaśnej glebie, pomimo zawartości wapnia zaspokajającej potrzeby pokarmowe roślin, jest utrudnione jego pobieranie, spowodowane antagonizmem wodoru.
* Struktura gleby.
W warunkach deficytu powietrza funkcjonowanie systemu korzeniowego jest na tyle utrudnione, że następuje zmniejszenie pobierania wapnia.
* Czynniki genetyczne.
Najbardziej wrażliwe na niedobór wapnia są sałata masłowa i kapusta pekińska. Największy problem produkcji towarowej stanowi tipburn w uprawie kapusty pekińskiej, sporadycznie pojawia się u kapusty głowiastej białej i brukselskiej. W przypadku sałaty największe problemy występują w uprawach pod osłonami latem (za suche powietrze) oraz zimą (mało światła i ograniczona transpiracja z powodu dużej wilgotności i niskiej temperatury). Z tego powodu powinno się uprawiać odmiany, które wykazują jak najmniejszą wrażliwość na niedobór wapnia, zwłaszcza do produkcji w niekorzystnych warunkach.
Wapń dolistnie
Na rynku jest dużo nawozów mineralnych i organiczno-mineralnych, zawierających wapń rozpuszczalny w wodzie (tab. 1.). Ogrodnicy mają do dyspozycji zarówno jednoskładnikowe, tj. chlorek wapnia i azotan wapnia (zaliczany tradycyjnie do nawozów azotowych) lub wieloskładnikowe. Istotną ich zaletą jest zawartość dodatków zmniejszających np. napięcie powierzchniowe, dzięki czemu jony wapnia mogą być lepiej absorbowane przez liście i owoce niż z nawozów pojedynczych.
* Forma nawozu.
Podstawowe nawozy stosowane do dokarmiania wapniem, tj. chlorek wapnia i saletra wapniowa występują w formie stałej (krystaliczna tzw. płatki lub granulowana) lub roztworu. Koncentraty płynne są zazwyczaj wygodniejsze, ponieważ wystarczy je rozcieńczyć w wodzie. Formy stałe są również bardzo dobrze rozpuszczalne w wodzie. Kupując saletrę wapniową w formie stałej należy zwrócić uwagę na to, aby był to nawóz przeznaczony do rozpuszczania w wodzie (oznaczenie – krystaliczny lub do fertygacji), ponieważ produkowana jest również odmiana powlekana specjalną otoczką, wyłącznie do rozsiewania.
Wybierając chlorek wapnia należy pamiętać, aby był przeznaczony do nawożenia. Techniczny chlorek wapnia stosowany w wielu gałęziach przemysłu jest trochę tańszy, ale bardzo często zanieczyszczony metalami ciężkimi oraz ma zbyt wysokie pH, co dyskwalifikuje go jako nawóz. Istnieje realne ryzyko uszkodzenia roślin lub skażenia plonu.
Jeżeli uprawa odbywa się na zasobnym stanowisku, po dobrym przedplonie, nawożeniu organicznym wystarczający może być chlorek lub saletra wapniowa zawierająca dodatkowo azot. Na glebach o niższym od zalecanego pH powinno się zastosować nawóz zawierający dodatkowo bor, ponieważ ten mikroelement jest słabo pobierany z kwaśnych gleb, a ma duży wpływ na prawidłowe przemieszczanie wapnia w roślinie. W sytuacji, gdy uprawa prowadzona jest na lekkich glebach i słabszych stanowiskach, warto stosować nawozy, zawierające oprócz wapnia pozostałe składniki pokarmowe, zwłaszcza mikroelementy, ponieważ warzywa kapustne i sałata mają duże wymagania pokarmowe.
* Zawartość wapnia.
Planując zakup nawozu należy wziąć pod uwagę nie tylko cenę kg lub litra produktu, ale również procentową zawartość wapnia i pozostałych składników. Większość nawozów przedstawionych w tabeli 1. ma postać płynną. Nie trzeba ich rozpuszczać, łatwo je odmierzać. Pojemniki mają zazwyczaj podziałki. Są one zwykle trochę droższe (koszt pojemnika, niższe stężenie składników). W formie stałej można nabyć saletrę wapniową i chlorek wapnia. Należy również pamiętać, że są to sole bardzo higroskopijne i dlatego należy szczelnie zamykać worki, jeżeli nie zużyło się całej ilości nawozu jednorazowo.
* Roztwór i dawkowanie.
Zapobieganie i zwalczanie zaburzeń spowodowanych niedoborem wapnia odbywa się zazwyczaj w formie nawożenia dolistnego. Podczas przygotowania roztworów roboczych należy stosować ogólne zasady dotyczące opryskiwania. Nawozu nie wsypujemy do pustego zbiornika opryskiwacza. Powinien on być napełniony w 2/3 objętości wodą, następnie odmierzoną dawkę nawozu należy rozpuścić w niewielkiej ilości wody i wlać do zbiornika opryskiwacza z włączonym mieszadłem. Na koniec napełnić zbiornik wodą.
W przypadku sałaty, kapusty, kalafiorów, brokułów pierwsze zabiegi dolistne można rozpocząć, gdy rozsada się dobrze ukorzeni i rośliny zaczną intensywnie rosnąć. Nie powinno się zbytnio zwlekać z rozpoczęciem dokarmiania, ponieważ ważne jest dostarczenie jonów wapnia do liści sercowych. Zazwyczaj pierwszy zabieg wykonuje się od 4.–6. tygodnia po sadzeniu rozsady kapusty pekińskiej, a następne co 14–21 dni, kończąc na 1–2 tygodnie przed zbiorem. W uprawie pomidora i papryki opryskujemy owoce, gdy zaczną się zawiązywać.
Zasady nawożenia
Podczas zabiegu nawożenia dolistnego należy przestrzegać następujących zasad:
– oprysków nie wolno wykonywać podczas wysokiej temperatury i słonecznej pogody, grozi to oparzeniem roślin,
– najlepszym terminem do zabiegów są dni pochmurne lub późne popołudnia, ewentualnie należy to robić bardzo wcześnie rano,
– jeśli to możliwe, zabiegi wykonywać w warunkach dużej wilgotność powietrza, co opóźnia odparowanie wody z powierzchni liścia, a tym samym polepsza absorpcję wapnia przez tkanki,
– stosować dużą ilość cieczy roboczej na hektar (500–1000 l) tak, aby dokładnie pokryć nią całe liście i owoce,
– przestrzegać zalecanego stężenia roztworu nawozów, zazwyczaj 1–1,5% dla saletry wapniowej i 1,0% dla chlorku wapnia, dla młodszych roślin do 0,5–0,7%,
– dokarmianie można łączyć z niektórymi zabiegami ochrony po sprawdzeniu, że nie ma przeciwwskazań,
– opryski wykonywać dyszami drobnokroplistymi,
dr Piotr Chohura
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
Tab. 1. Asortyment nawozów do dolistnego dokarmiania wapniem
| Nawóz | Zawartość składników w % | Stężenie cieczy roboczej (w %) |
Dawka (l lub kg/ha) |
||||||||||
| N | P2O5 | K2O | MgO | CaO | Fe | Mn | Cu | B | Mo | Zn | |||
| Maximus Amino wapniowy | 3,0 | 11,0 | 2,0 | 3,0 | 0,50 | 0,80 | |||||||
| Wapnovit | 10 | 0,8 | 17 | 0,02 | 0,05 | 0,001 | 0,02 | 0,6–1,0 | 3–5 | ||||
| saletra wapniowa płynna | 8,5 | 17 | 0,5–1,0 | 2,5–5,0 | |||||||||
| saletra wapniowa stała | 15,5 | 29 | 1–1,5 | 5–7,5 | |||||||||
| CalciPlus | 14,6 | 26,5 | 0,07 | 0,04 | 0,01 | 0,025 | 0,004 | 0,025 | 0,3–0,5 | 1,5–2,5 | |||
| Calfruit | 8,0 | 2,0 | 11,4 | 1,0 | 0,3–0,5 | 1,5–2,5 | |||||||
| InCa | 13,0 | 1,00 | 0,3–0,5 | 1,0–1,5 | |||||||||
| Fruton Calcium | 17,5 | 1–2 | 5–10 | ||||||||||
| chlorek wapnia | 13,2 | 0,75–1 | 3–5 | ||||||||||
| Optycal | 35,0 | 0,15 | 0,07 | 0,05 | 0,1 | 0,002 | 0,20 | 0,3–0,5 | 1–1,5 | ||||
| Fruitcal | 7,0 | 2,0 | 11,0 | 0,5 | 0,4–0,6 | 2–3 | |||||||
| FoliQAminocal | 20,2 | 0,68 | 0,68 | 0,8–1,0 | 4–5 | ||||||||
| Insol Ca | |||||||||||||
Mogą Cię zainteresować:
